الکتروشوک
شوک مغزی چیست؟ (الکتروشوک، ECT)
پاسخی دقیق به سوالات و نگرانی‌های شما
زمان مطالعه: حدود ۱۰ دقیقه | تهیه و بازبینی: تیم بیهوشی و روانپزشکی بیمارستان ایرانیان
مشاوره اولیه و نوبت‌دهی: ۰۲۱-۴۴۷۲۳۳۳۰ الی ۶ (داخلی ۲۱۰-۲۱۱)
- ۱شوک مغزی چگونه است و چگونه کار می‌کند؟
- ۲تفاوت روش امروزی با تصور رایج از آن چیست؟
- ۳شوک مغزی برای چیست و برای چه بیمارانی مناسب است؟
- ۴درمان ECT یا سایر روش‌های درمانی؛ کدام مناسب‌تر است؟
- ۵قبل از جلسه چه باید بکنید؟
- ۶حین جلسه چه اتفاقی می‌افتد؟
- ۷بعد از جلسه چه مراقبت‌هایی لازم است؟
- ۸شوک مغزی چه عوارض احتمالی دارد؟
- ۹چه کسانی باید با احتیاط بیشتر انجام دهند؟
- ۱۰اهمیت درمان به‌موقع در موارد شدید
- ۱۱سوالات متداول درباره شوک مغزی
- ۱۲منابع علمی
مقدمه
اگر در حال حاضر افکار خودآزاری یا خودکشی دارید، یا فردی را می‌شناسید که چنین افکاری دارد، لطفاً فوراً با اورژانس بیمارستان ایرانیان ۰۲۱-۴۴۷۲۳۳۳۰ الی ۶ (داخلی ۲۲۲) تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین مرکز درمانی مراجعه کنید.
شوک مغزی چیست؟ شوک مغزی (الکتروشوک درمانی یا ECT) روشی درمانی در روانپزشکی است. در این روش، شما تحت بیهوشی عمومی کوتاه‌مدت قرار می‌گیرید و با جریان الکتریکی کنترل‌شده، تشنجی کوتاه در مغز ایجاد می‌شود. این درمان بیشتر برای افسردگی شدید، کاتاتونی و برخی اختلالات دیگر در نظر گرفته می‌شود و زیر نظر روانپزشک و تیم بیهوشی انجام می‌گیرد.
برخی بیماران مبتلا به افسردگی شدید، اختلال دوقطبی، یا برخی اختلالات روانپزشکی دیگر، حتی پس از دریافت دارو و روان‌درمانی یا روش‌هایی مانند تحریک مغناطیسی مغز (rTMS)، پاسخ کافی نمی‌گیرند. در مواردی که علائم شدید باشد یا خطر جدی برای جان بیمار مطرح باشد، این روش می‌تواند حتی به‌عنوان اولین گزینه درمانی هم در نظر گرفته شود.
این روش، که در گفت‌وگوی روزمره گاهی شوک درمانی هم گفته می‌شود، یکی از قدیمی‌ترین روش‌های درمانی روانپزشکی است. بر پایه‌ی متاآنالیز کارآزمایی‌های بالینی، شوک مغزی در کوتاه‌مدت درمانی مؤثر برای افسردگی است. بخش زیادی از نگرانی درباره این روش، از تصویری می‌آید که در فیلم‌ها و سریال‌ها از آن نمایش داده شده است. این مقاله توضیح می‌دهد شوک مغزی واقعاً چیست، برای چه شرایطی به کار می‌رود و در جلسه واقعی امروزی چه اتفاقی می‌افتد.
شوک مغزی چگونه است و چگونه کار می‌کند؟
در الکتروشوک مغزی، جریان الکتریکی کنترل‌شده‌ای از طریق الکترودهایی که روی پوست سر قرار می‌گیرد، وارد مغز می‌شود و یک تشنج کوتاه‌مدت ایجاد می‌کند. شما در طول جلسه تحت بیهوشی و در خواب هستید و هیچ درد یا ناراحتی احساس نمی‌کنید. شوک مغزی ECT از دهه‌ی ۱۹۳۰ میلادی در پزشکی استفاده می‌شود و در تمام این مدت، از نظر ایمنی و روش انجام، پیشرفت بسزایی داشته است.
تفاوت روش امروزی با تصور رایج از آن چیست؟
اگر می‌پرسید شوک مغزی چیه، پاسخ کوتاه این است: درمانی کنترل‌شده و تحت بیهوشی که تیم روانپزشکی و بیهوشی انجام می‌دهند، نه آنچه در فیلم‌ها دیده‌اید.
اگر تنها تجربه شما از شوک مغزی از طریق فیلم یا تلویزیون بوده، طبیعی است که نسبت به آن مطمئن نباشید؛ چون این تصاویر رسانه‌ای از درمان با شوک معمولاً غیردقیق و اغراق‌آمیزند و به‌ندرت بیهوشی یا اقدامات ایمنی واقعی را نشان می‌دهند. بخشی از این تصویر منفی ریشه در سال‌های اولیه‌ای دارد که این روش هنوز همراه با بیهوشی انجام نمی‌شد. در روش الکتروشوک امروزی، شما پیش از شروع، بیهوشی عمومی کوتاه‌مدت و داروی شل‌کننده عضلانی دریافت می‌کنید؛ انقباض عضلانی قابل مشاهده به حداقل می‌رسد و کل فرایند تحت پایش مداوم علائم حیاتی شما انجام می‌گیرد.
شوک مغزی برای چیست و برای چه بیمارانی مناسب است؟
این روش زمانی به کار می‌رود که سایر روش‌های درمانی اثر کافی نداشته‌اند، یا در مواردی که جان بیمار در خطر است و نیاز به بهبود سریع علائم وجود دارد. سرعت پاسخ به درمان در افراد متفاوت است و دوره درمان معمولاً چند هفته طول می‌کشد. شرایطی که برای آن‌ها این روش در نظر گرفته می‌شود:
| وضعیت | توضیح |
|---|---|
| افسردگی شدید | شامل موارد همراه با افکار جدی خودکشی (شماره اورژانس در کادر ابتدای مقاله آمده است). این مورد در رده‌بندی FDA آمده است. |
| کاتاتونی | حالتی که در آن بیمار به‌شدت بی‌حرکت یا بی‌واکنش می‌شود. این مورد در رده‌بندی FDA آمده است. |
| مانیای دوقطبی | دوره‌های شدید مانیا در اختلال دوقطبی؛ بر اساس دستورالعمل انجمن‌های روانپزشکی استفاده می‌شود. |
| اسکیزوفرنی مقاوم به درمان | در برخی موارد؛ بر اساس دستورالعمل انجمن‌های روانپزشکی استفاده می‌شود. |
سازمان غذا و دارو آمریکا (FDA) در سال ۲۰۱۸ دستگاه ECT را برای کاتاتونی و دوره شدید افسردگی (در افسردگی اساسی یا اختلال دوقطبی) در افراد ۱۳ ساله و بالاتر، که به درمان پاسخ نداده‌اند یا به بهبود سریع نیاز دارند، در رده خطر متوسط (کلاس II) قرار داد.
نوجوانان
این درمان بیشتر برای بزرگسالان به کار می‌رود، اما در نوجوانان از سن ۱۳ سالگی نیز قابل استفاده است؛ با این حال، به‌دلیل شواهد محدودتر در این سن، تنها در موارد استثنایی و پس از ارزیابی تخصصی دقیق در نظر گرفته می‌شود.
سالمندان
در سالمندان، مصرف همزمان چند دارو و حساسیت بیشتر به عوارض دارویی، درمان با دارو را گاهی پرریسک‌تر می‌کند؛ در چنین شرایطی، چون شوک مغزی وابسته به مصرف روزانه دارو نیست، ممکن است پزشک آن را گزینه مناسب‌تری تشخیص دهد.
بارداری
در بارداری نیز، چون بسیاری از داروهای روانپزشکی می‌توانند از جفت عبور کرده و بر جنین اثر بگذارند، شوک مغزی گاهی به‌عنوان روشی با ریسک کمتر برای جنین در نظر گرفته می‌شود؛ تصمیم نهایی همیشه با ارزیابی مشترک روانپزشک و متخصص زنان گرفته می‌شود.
پاسخ دقیق را فقط ارزیابی پزشکی و روانپزشکی می‌دهد. برای دریافت مشاوره اولیه با واحد پذیرش بیمارستان ایرانیان تماس بگیرید: ۰۲۱-۴۴۷۲۳۳۳۰ الی ۶ (داخلی ۲۱۰-۲۱۱)
درمان ECT یا سایر روش‌های درمانی؛ کدام مناسب‌تر است؟
انتخاب روش درمان به شدت علائم، سابقه درمان‌های قبلی و نظر پزشک بستگی دارد. بر پایه‌ی متاآنالیز کارآزمایی‌های بالینی، این درمان در کوتاه‌مدت اثربخش است و احتمالاً از دارودرمانی اثربخش‌تر است؛ برای بیمارانی که به داروهای ضدافسردگی یا سایر روش‌ها پاسخ کافی نداده‌اند نیز ممکن است گزینه مناسبی باشد. با این حال، این روش جایگزین تمام روش‌های درمانی موجود نیست، بلکه یکی از گزینه‌هایی است که در شرایط مشخص و برای بیماران منتخب، معمولاً با نظر مشترک روانپزشک، بیمار و در صورت نیاز خانواده او، به کار می‌رود.
قبل از جلسه چه باید بکنید؟
ارزیابی اولیه برای شوک مغزی با روانپزشک یا متخصص الکتروشوک انجام می‌شود. پیش از آغاز دوره درمان، روند انجام درمان، مزایا و عوارض احتمالی آن به‌طور کامل برای شما توضیح داده می‌شود و پیش از اولین جلسه، رضایت‌نامه آگاهانه اخذ خواهد شد. همچنین پیش از شروع درمان، نوار قلب (ECG) و مشاوره بیهوشی انجام می‌شود تا از آمادگی شما برای دریافت بیهوشی عمومی اطمینان حاصل شود. برای آمادگی پیش از جلسه:
- ناشتا بودن الزامی است: حداقل ۶ ساعت پیش از جلسه از غذای سبک، حداقل ۸ ساعت از غذای پرچرب، و حداقل ۳ ساعت از هرگونه مایعات (حتی آب) پرهیز کنید. پزشک یا پرستار شما جزئیات دقیق‌تر را اطلاع می‌دهد.
- مصرف الکل پیش از جلسه، به‌دلیل بیهوشی عمومی، باید متوقف شود؛ لطفاً هرگونه مصرف اخیر الکل را با تیم بیهوشی در میان بگذارید.
- هنگامی که روانپزشک دستور شروع درمان را صادر می‌کند، فهرست کامل داروهای مصرفی خود را به او اطلاع دهید؛ برخی داروها ممکن است نیاز به تنظیم موقت داشته باشند.
- همراه داشتن یک نفر مسئول برای بازگشت به منزل و ماندن در کنار شما تا ۲۴ ساعت پس از جلسه ضروری است.
حین جلسه چه اتفاقی می‌افتد؟
جلسه با این مراحل انجام می‌شود:
| مرحله | چه اتفاقی می‌افتد |
|---|---|
| ۱. تعبیه رگ | یک رگ (IV) برای تزریق داروها تعبیه می‌شود. |
| ۲. بیهوشی | یک داروی بیهوشی کوتاه‌اثر دریافت می‌کنید که برای چند دقیقه شما را به خواب می‌برد، همراه با تزریق یک داروی شل‌کننده عضلانی. |
| ۳. محافظ دندان | برای محافظت از دندان‌ها و زبان، یک محافظ دندان هم در دهان شما قرار داده می‌شود. |
| ۴. پایش | در طول جلسه، علائم حیاتی و فعالیت قلبی شما به‌طور مداوم پایش می‌شود. |
| ۵. درمان | الکترودها روی پوست سر قرار می‌گیرند و جریان الکتریکی کنترل‌شده‌ای از دستگاه الکتروشوک اعمال می‌شود که شدت و مدت آن را تیم درمان تنظیم می‌کند و یک تشنج کوتاه ایجاد می‌کند. |
| ۶. زمان حضور | کل زمان حضور شما، از ورود تا پایان ریکاوری اولیه، معمولاً حدود یک تا دو ساعت است. |
بعد از جلسه چه مراقبت‌هایی لازم است؟
پس از پایان جلسه، در فضایی آرام تحت نظر می‌مانید؛ هوشیاری کامل معمولاً طی چند دقیقه بازمی‌گردد. به‌دلیل احتمال گیجی و فراموشی موقت، تا ۲۴ ساعت پس از جلسه این موارد را رعایت کنید:
- از رانندگی و کار با ماشین‌آلات خودداری کنید.
- از مصرف الکل خودداری کنید.
- از تصمیم‌های مهم شخصی یا اداری (مانند امضای اسناد) خودداری کنید.
- همراه شما باید در این مدت در کنارتان بماند.
تعداد جلسات را پزشک بر اساس پاسخ شما تعیین می‌کند؛ جلسات در ابتدا چند بار در هفته انجام می‌شود و در صورت پاسخ مثبت، فاصله جلسات به‌تدریج بیشتر می‌شود.
اگر پس از جلسه احساس ناراحتی غیرمعمول یا نگران‌کننده‌ای داشتید، می‌توانید با واحد شوک‌درمانی بیمارستان ایرانیان تماس بگیرید: ۰۲۱-۴۴۷۲۳۳۳۰ الی ۶ (داخلی ۲۲۴)
شوک مغزی چه عوارض احتمالی دارد؟
فراموشی موقت
شایع‌ترین عارضه، فراموشی موقت است. پس از شوک مغزی، ممکن است بخشی از توانایی یادگیری و تمرکز برای مدتی کاهش یابد، در حالی که حافظه بلندمدت، توجه، زبان و درک فضایی معمولاً دست‌نخورده باقی می‌مانند. برخی بیماران فراموشی نسبت به رویدادهای نزدیک به دوره درمان را تجربه می‌کنند که در بیشتر موارد با گذشت زمان بهبود می‌یابد.
سایر عوارض احتمالی
سایر عوارض احتمالی شامل موارد زیر هستند:
- سردرد
- درد عضلانی
- حالت تهوع
- منگی موقت پس از جلسه
- افزایش موقت ضربان قلب و فشار خون در طول جلسه، به‌دلیل بیهوشی و شل‌کننده عضلانی؛ این موارد تحت پایش مداوم قرار دارند.
برای سردرد یا درد عضلانی، می‌توانید در صورت نیاز از استامینوفن ساده (بدون ترکیب با کدئین یا سایر مسکن‌ها) استفاده کنید، مگر پزشک شما محدودیت خاصی اعلام کرده باشد.
چه کسانی باید با احتیاط بیشتر انجام دهند؟
شوک مغزی منع مطلق مشخصی ندارد، اما در موارد زیر تیم درمانی پیش از تصمیم‌گیری، ارزیابی دقیق‌تری از فواید و عوارض احتمالی برای شما انجام می‌دهد:
- سابقه سکته قلبی یا مغزی اخیر
- آریتمی قلبی ناپایدار
اهمیت درمان به‌موقع در موارد شدید
ارزیابی پیش از تصمیم به شوک مغزی باید شامل بررسی پیامدهای به‌تأخیر افتادن درمان هم باشد. در افسردگی شدید همراه با افکار جدی خودکشی، درمان به‌موقع اهمیت زیادی دارد؛ در کاتاتونی همراه با امتناع طولانی از خوردن و آشامیدن نیز، تأخیر ممکن است به کم‌آبی شدید منجر شود. در این موارد، این روش می‌تواند درمانی مؤثر و در برخی موارد، خط اول درمان در نظر گرفته شود.
سوالات متداول درباره شوک مغزی
شوک مغزی چیه؟
روشی درمانی در روانپزشکی که زیر بیهوشی عمومی انجام می‌شود؛ تعریف کامل آن در ابتدای همین مقاله آمده است.
آیا شوک مغزی دردناک است؟
خیر؛ چون تحت بیهوشی عمومی کوتاه‌مدت انجام می‌شود و بیمار در طول جلسه هوشیار نیست.
آیا شوک مغزی باعث فراموشی یا آسیب به مغز می‌شود؟
شایع‌ترین عارضه این روش، فراموشی موقت است، نه آسیب دائمی به مغز. جزئیات در بخش «شوک مغزی چه عوارض احتمالی دارد؟» (بخش ۸) آمده است.
آیا شوک مغزی علائم را به‌طور کامل و همیشگی درمان می‌کند؟
این روش می‌تواند احتمال پاسخ به درمان و بهبود سریع علائم را افزایش دهد. مدت ماندگاری اثر در افراد مختلف متفاوت است؛ برای بسیاری از بیماران، ادامه درمان دارویی یا جلسات نگهدارنده با فاصله بیشتر، به حفظ نتیجه در بلندمدت کمک می‌کند.
پس از پایان دوره درمان، پیگیری چگونه است؟
وضعیت شما به‌طور دوره‌ای توسط تیم درمانی بازبینی می‌شود؛ در صورت پاسخ مثبت، معمولاً جلسات نگهدارنده با فاصله زمانی بیشتر یا درمان دارویی نگهدارنده برای کاهش خطر عود ادامه پیدا می‌کند.
هزینه شوک مغزی چقدر است؟
برای اطلاع از هزینه هر جلسه، با واحد پذیرش بیمارستان ایرانیان تماس بگیرید؛ شماره در کادر زیر آمده است.
آیا بیمه هزینه را پوشش می‌دهد؟
پوشش بیمه بسته به نوع بیمه متفاوت است؛ برای اطلاع از جزئیات دقیق، هم از واحد پذیرش بپرسید و هم از شرکت بیمه خود استعلام بگیرید.
جمع‌بندی
شوک مغزی یکی از گزینه‌های درمان روانپزشکی است که پس از ارزیابی تخصصی و زیر نظر پزشک، برای بیماران منتخب در نظر گرفته می‌شود. این محتوا جایگزین مشاوره حضوری با پزشک متخصص نیست.
برای ارزیابی اولیه و اطلاع از جزئیات درمان، با واحد پذیرش بیمارستان ایرانیان تماس بگیرید: ۰۲۱-۴۴۷۲۳۳۳۰ الی ۶ (داخلی ۲۱۰-۲۱۱)
منابع علمی
مطالب مربوط به اثربخشی، سابقه روش و رده‌بندی دستگاه ECT بر پایه‌ی منابع زیر نوشته شده است:
[1] UK ECT Review Group. Efficacy and safety of electroconvulsive therapy in depressive disorders: a systematic review and meta-analysis. Lancet. 2003;361(9360):799-808. doi:10.1016/S0140-6736(03)12705-5
[2] US Food and Drug Administration. Neurological devices; reclassification of electroconvulsive therapy devices; effective date of requirement for premarket approval for electroconvulsive therapy devices for certain specified intended uses; final order. Federal Register. 2018;83(246):66103-66124.
